Op website In tijdschriften De Wete
Heemkundige Kring Walcheren Heemkundige Kring Walcheren Heemkundige Kring Walcheren
Heemkundige Kring Walcheren 'Steengoede' artikelen over 't Walcherse heem
Heemkundige Kring Walcheren Om door een 'ringetje' te halen
Heemkundige Kring Walcheren Je komt 'een berg' te weten

Spyware - Walcheren en de Keteloorlog 1784


Spyware - Walcheren en de Keteloorlog, 1784

Schermutseling
In het najaar van 1784 ‒ de Vierde Engelse Oorlog liep op zijn einde ‒ namen de spanningen in de Scheldedelta plots toe. De patriotten hadden het voor het zeggen gekregen in de Republiek en hadden Lodewijk Ernst van Brunswijk-Lüneburg-Bevern (1718-1788), ook wel bekend als de hertog van Brunswijk, in augustus 1784 uit zijn militaire en politieke functies gezet. Deze ‘Dikke hertog’ was de achterneef van Josef II (1741-1790) van Oostenrijk, die tevens keizer van het Heilige Roomse rijk was.

Als uitvloeisel van het Verdrag van Münster (1648) had Antwerpen geen directe toegang meer tot de Noordzee. Bij het fort Lillo, op de rechter-Scheldeoever, dienden de goederen te worden overgeladen en moest er belasting worden betaald. Sinds het begin van de achttiende eeuw maakten de Zuidelijke Nederlanden onderdeel uit van Oostenrijk. De zogeheten afsluiting van de Schelde was hun een doorn in het oog en het ontslag van de Dikke hertog was de druppel die de emmer deed overlopen. Op 6 oktober 1784 vertrokken er vanuit Antwerpen drie gewapende schepen stroomafwaarts om een doorbraak richting zee te forceren. De schoener Dolphyn lag als wachtschip op de rede van Lillo op station en nam de Oostenrijkse schepen onder vuur. Op het Oostenrijkse schip Louis werd een koperen ketel geraakt, waarna de bemanning zich overgaf.
Hiermee eindigde de uitbraakpoging. Het incident is de geschiedenis ingegaan als de Keteloorlog. De Republiek formeerde weliswaar, met steun van Frankrijk, nog een legertje onder leiding van prins Frederik van Salm-Kyrburg (1745-1794), maar tot een echte oorlog kwam het niet. Door Franse bemiddeling kwam een jaar later het Verdrag van Fontainebleau tot stand en werd Vlissingen een Franse garnizoensstad.1

Kaarten
Kort na het incident tussen de Dolphyn en de Louis ondernamen de Britten, als gezworen vijanden van de Fransen, in december 1784 een (geheime) inlichtingenmissie naar Walcheren om de strategische ligging van Vlissingen aan de Scheldemonding en de verdedigingswerken van het eiland in kaart te brengen. Recent zijn deze kaarten online beschikbaar gekomen; ze maken deel uit van The Royal Collection. De collectie van de Engelse koninklijke familie, ondergebracht in The Royal Collection Trust, behoort tot de belangrijkste van het land. Ter gelegenheid van de tweehonderdste sterfdag (29 januari) van koning George III (1738-1820) heeft The Royal Collection Trust meer dan drieduizend kaarten online gezet. Ze zijn afkomstig uit de persoonlijke collectie van George III. Het gaat om kaarten, aanzichten en prenten variërend van de opstelling van de legers van Karel V in 1532 in Wenen tot de Slag bij Waterloo in 1815. De meest opvallende hiervan zijn kaarten, prenten en tekeningen verzameld door Georges oom, William Augustus, hertog van Cumberland (1721-1765), kapitein-generaal van het Britse leger tijdens de Oostenrijkse Successieoorlog (1743-1748) en de Zevenjarige Oorlog (1756-1763).

Een tweede grote collectie, gekocht door George III in 1763, is afkomstig uit de verzameling van Cassiano dal Pozzo (1588-1657).
Daarnaast verwierf George III honderden kaarten van eigentijdse conflicten waaronder de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775-1783) en de Franse en Napoleontische oorlogen (1792-1815). De kaarten zijn beschikbaar op een aparte webpagina.2 De meeste van de ‘Zeeuwse’ kaarten hebben betrekking op conflicten die zich in Zeeuws-Vlaanderen hebben afgespeeld, zoals het beleg van Sluis (1604) en de Oostenrijkse Successieoorlog (1740-1748). Maar er zijn ook vijf kaarten van Walcheren.

Victor Enthoven


1. J.J.B. Kuipers, ‘De kluchtige Keteloorlog’, beschikbaar op de webpagina Zeeuwse Ankers, https://www.zeeuwseankers.nl (februari 2020).
2. https://militarymaps.rct.uk Er kan op vele manieren in worden gezocht, zoals op plaatsnaam of de maker. In GoogleMaps zijn ook de locaties aangegeven.

Afbeeldingen:

De monding van de Westerschelde en de zuidkant van Walcheren en Zuid-Beveland. Schepen liggen geankerd voor Vlissingen en fort Rammekens. Er zijn enkele waterdieptes aangegeven. Ook zijn de fortificaties van Breskens aangegeven. (Bron: RCIN 734102.2.a)

Veere. Van het Mauritsbolwerk (2) is een detail gegeven. Al met al stellen de verdedigingswerken van het stadje weinig voor en ze verkeren in bedenkelijke staat. (Bron: RCIN 734102.2.d)

Detail van de Vlissingse vestingwerken. Linksboven fort Rammekens met op de rede enkele geankerde schepen. Voor Rammekens geldt: “There are no Cannon in this Work. The landing is good, & the Curts. to the Eastward of the Salient Angles might be storm’d with the greatest probability of success.”
Bij het fort kan eenvoudig een landing worden uitgevoerd. Het fort beschikt niet over geschut en kan het beste vanaf de oostkant worden aangevallen. (Bron: RCIN 734102.2.c)

Fort Den Haak in de duinen tussen Domburg en Vrouwenpolder. Daar landde in juli 1809 een omvangrijk Brits expeditieleger dat vervolgens na een kortstondig beleg Vlissingen innam. Maar dat is een ander verhaal. In 1784 of kort daarna vonden er echter geen Britse operaties in Zeeland plaats. Het spionnenwerk heeft dus niet tot directe militaire acties geleid. (Bron: RCIN 734102.2.e)

De zuidkant van Walcheren en de omgeving van Vlissingen. In de beschrijving staat dat het garnizoen in de stad op 150 man wordt geschat. Slechts een deel van de Vlissingse fortificaties is ingetekend, omdat: “I [de spion] have attended little to the Works that cover the town on the Land side as they are simply earth Bastions with square Flanks, & Curtains that in many places have neither Banquit nor Parapet; no Cannons are mounted, in short their only strength proceeds from a Ditch of 40 English feet in width which surrounds them.”
De landzijde is dus nauwelijks verdedigd. Er is zelfs geen geschut. De spion geeft ook enkele locaties voor een mogelijke landing aan. (Bron: RCIN 734102.2.b)


Spyware






Terug