Met Karel V van Walcheren zuidwaarts

Eigenlijk zou je je eerst moeten voorstellen hoe Walcheren eruitzag toen het nog een echt eiland was in de tijd van Karel V, de eerste helft van de zestiende eeuw: als je van Veere naar het oosten kijkt, zie je, via het open Sloe, de rede van Arnemuiden, waar schepen voor anker liggen of aan de hoofden zijn afgemeerd. Niet minder dan 139 Spaanse handelsschepen ankerden hier tussen 10 februari 1528 en 31 oktober 1529. En als je dan in gedachten over het water verder gaat in de richting van Vlissingen, langs alle zandbanken, zie je desgewenst het verdwenen kasteel Sandenburgh bij Veere en dat in West-Souburg en kom je uiteindelijk uit bij het fort Rammekens. Deze oostkust van het eiland werd de sleutel van de Nederlanden genoemd. Voor de handel belangrijk, voor de haringvisserij niet minder en vanzelfsprekend van groot belang voor de defensie.

Wereldrijk

De ouders van Karel V – Filips de Schone en Johanna van Castilië – reisden in 1501 voor het eerst naar Spanje. Die reis ging over land door Frankrijk. In 1506 waren ze voor de tweede keer gegaan, over zee deze keer, om zich te laten huldigen als vorsten van Castilië. Vanuit Vlissingen zeilden ze toen onder stormachtige omstandigheden naar Noord-Spanje. In juli van dat jaar werd Filips officieel door de Spaanse Hofraad, de Cortes, erkend als koning-gemaal van Castilië en Johanna als koningin. Hij zou er niet lang plezier van hebben. In Burgos liep Filips een longontsteking op, waaraan hij op 29 september 1506, 28 jaar oud, overleed. Johanna verbleef vanaf die tijd in Tordesillas, een plaats ten zuiden van Valladolid. Ze zou de bijnaam ‘de waanzinnige’ krijgen.

De kinderen van Filips en Johanna waren in Mechelen aan het hof van tante Margaretha van Oostenrijk achtergebleven. Karels opa, Maximiliaan van Oostenrijk, regeerde totdat Karel zijn vader kon opvolgen, zijn tante vertegenwoordigde de regent in de Nederlanden als landvoogdes. Als in Spanje een eind zou komen aan het regentschap van zijn Spaanse grootvader Ferdinand, zou Karel ook daar de troon krijgen. Vanuit Zuid-Amerika kwam er nog wat gebied bij en zo zou de jongeman uiteindelijk heersen over een groot deel van Europa en Zuid-Amerika, in zekere zin over een wereldrijk. Eenmaal op de troon zou hij voortdurend ergens moeten zijn om zijn autoriteit te (be)vestigen, ofwel omdat er oorlog dreigde of gevochten moest worden, ofwel omdat er verdragen gesloten moesten worden, huwelijken voorbereid of inkomsten worden geregeld. Zijn hele verdere leven zou hij zich daarom van het ene gebied naar het andere moeten reppen.

Het eerste bezoek

Toen Karel V voor het eerst Walcheren bezocht, was hij vijftien jaar. Hij werd in februari 1500 in Gent geboren en toen hij in 1515 de Schelde overstak was hij kort daarvoor in Brussel meerderjarig verklaard. Boeken over Karel V bevatten vanzelfsprekend nauwelijks details over Walcheren en zijn verblijf op de nu verdwenen kastelen Sandenburgh en Souburg. In de studies van historici spelen immers zaken als macht, huwelijkspolitiek, hofleven, internationale verhoudingen, de relatie met de pausen, de hervorming en nog veel meer een rol – niet Walcheren, niet waar Karel logeerde, niet hoe hij reisde, laat staan met welke schepen. Toch zijn er veel details bekend over zijn reis en zijn verblijf hier op Walcheren, maar dan moet er uit andere bronnen worden geput.

In 1515 moest de jonge Karel zich presenteren als landsheer in de steden en gewesten van de Lage Landen. Zo’n ‘Blijde Incomste’ was niet alleen een feestelijke kennismaking met de nieuwe vorst maar vooral een publiekrechtelijke gebeurtenis, waarbij de vertegenwoordigers van de verschillende standen trouw zwoeren aan hun nieuwe graaf of hertog en de landsheer beloofde hun rechten te respecteren (zie ook De Wete van juli 2026). Op 14 mei 1515 arriveerde Karel uit Sluis via de rede van Arnemuiden met zijn gevolg in Middelburg, waar hij zijn intrek nam in het ’s Gravenhof, een gedeelte van de abdij. Op 16 mei was hij te gast op het kasteel in West-Souburg, waar hij overnachtte. Hij was van 17 tot en met 22 mei in Middelburg. De 23e mei bracht hij door op het kasteel Sandenburgh. Daarna was Karel twee dagen in Zierikzee. Met zijn verschijning in Bergen op Zoom, op 27 mei, begon zijn reis naar de steden van Holland.

De eerste reis (1517) Toen Karels Spaanse grootvader – Ferdinand II van Aragón – in januari 1516 overleed, erfde Karel de macht over de koninkrijken Aragón, Navarra, Napels, Sicilië en Sardinië. Hij was weliswaar in maart 1516 in de Brusselse Sint-Goedelekerk uitgeroepen tot koning van Spanje, maar officieel was zijn moeder nog steeds koningin. Zij was weliswaar krankzinnig verklaard en juridisch gezien betekende dat voor Karel dat hij tot haar overlijden in 1555 slechts het regentschap over deze gebieden uitoefende. In oorkondes en op munten bleef daarom tot haar dood steeds sprake van ‘Johanna en Karel’, Juana y Carlos. Na de dood van opa Ferdinand werden voorbereidingen getroffen voor Karels eerste reis naar Spanje. Een belangrijk deel van de voorbereiding was gericht op het voorkomen van een machtsvacuüm aan het hof in Brussel en in alle gewesten waar de jonge Karel zijn gezag aan het vestigen was. Je moet er niet aan denken dat je naar Spanje gaat en dat achter je rug een stuk koninkrijk gestolen wordt. Natuurlijk eiste de voorbereiding van de reis ook veel tijd en geld. Een hof van vierhonderd personen, met alle pracht en praal, nam hij mee om aanzien te verwerven en vooral om de instemming van de hoogste adel, de hogere geestelijkheid en de steden te verkrijgen voor het in bezit nemen van de troon. Karels oudste zus Eleonora, inmiddels negentien, ging ook mee, uiteraard met haar hofhouding. Voor de financiering van de reis moest Karel fl. 100.000 lenen bij zijn collega, koning Hendrik VIII van Engeland. Daarmee konden schepen worden gehuurd en de bemanningen betaald. In Zeeland werd vervolgens de vloot in gereedheid gebracht. Alles gebeurde onder supervisie van de admiraal Adolf van Bourgondië, heer van Veere en bewoner van kasteel Sandenburgh.

Toen Karel met zijn medereizigers, zijn personeel, de grote en de kleine kapel, de bewaking en uiteraard de bemanning zou vertrekken, lag er een vloot van veertig grote en twaalf kleine schepen gereed bij Arnemuiden. De reis begon bij Brussel en ging verder via Gent, Brugge en Sluis naar Walcheren waar het gezelschap zou inschepen voor de tocht naar Spanje. Begin juni 1517 arriveerde de reiziger met zijn gevolg in Gent. Daar werd op 21 juni, de laatste dag van zijn verblijf daar, nog een nieuwe ordonnantie opgesteld voor de thuisblijvers. De landvoogdes van de Nederlanden, zijn tante Margaretha, ging mee om de jonge Karel en zijn zus aan de overkant van de Schelde uit te zwaaien. De dag daarop vertrok het omvangrijke gezelschap naar Brugge. Er werd tijd genomen voor ontvangsten en jachtpartijen. Op 3 juli was men in Sluis. Hoe groot het eskader was en met welk schip Karel naar Vlissingen voer, is niet te achterhalen. Het kunnen Vlaamse of Zeeuwse hulken zijn geweest die minder bemanning vroegen, minder diepgang hadden en meer vracht konden meenemen dan de grote Spaanse schepen. Laurent Vital, die er bij was, schrijft dat de koning om vijf uur 's ochtends uit Sluis vertrok en later aan de overzijde moest eten “in een klein, smerig zeehavenstadje, vlakbij Vlissingen, waar hij het getij moest afwachten”. Arnemuiden?

’s Avonds om negen uur was Karel in Middelburg. Uit hetzelfde verslag valt op te maken dat zus Eleonore en tante Margaretha niet in Sluis maar in Aardenburg overnachtten. Ze gingen evenmin via Sluis de zee op om via de Wielingen naar de overkant te zeilen. Ze reden eerst met karretjes naar Bouchoute en wachtten daar tot er minder wind was. Vandaar vertrokken ze over de Braakman naar Walcheren, waar ze twee dagen na de koninklijke neef respectievelijk grote broer arriveerden. De dames hadden het onderweg toch niet droog gehouden, de zee had haar deel gekregen.

Spelevaren

De vorst en zijn verwanten namen hun intrek in de gereserveerde vertrekken van de abdij in Middelburg, waar de volgende dag het stadsbestuur zich kwam presenteren. Al snel bleek de wind in de verkeerde hoek te zitten – het zal zuiden- of zuidwestelijke wind geweest zijn –, in ieder geval viel er niet aan te denken om met de massale vloot in zuidelijke richting te vertrekken. Uiteindelijk moest men tot begin september van dat jaar wachten op een gunstige wind. Wat deden ze al die tijd? In de abdij was onder andere de aartsbisschop van Kamerijk aangekomen, die uit handen van een pauselijk legaat (een gezant van de paus) de kardinaalshoed kreeg. In de abdijkerk werd dit met een plechtige mis gevierd. Maar veel dagen brachten de wachtende reizigers door op Westhove. Karel is er met onderbrekingen ruim twintig dagen geweest.

Verslaggever Vital gaf er de volgende impressie van: “Terwijl de koning in Middelburg wachtte, bevond zich op drie mijl afstand een zeer mooie plek, vlak bij de duinen, genaamd Westhove, gelegen in een zeer mooi en sterk land, waar aan de ene kant de vlakke konijnenvelden liggen en aan de andere kant dichte bossen en heggen, omgeven door grachten, (…). Aan de andere kant zijn er tuinen en mooie weiden en aan de vierde kant zijn er akkers, die elk jaar (zonder ze te bemesten) meer opbrengen per bunder land dan wat men zou krijgen op anderhalve bunder van het beste land dat er bestaat. Op deze aangename plek Westhove verbleef de koning meerdere dagen. (…) Buiten deze wildparken, tegen de duinen, vond men de zee, stevig, mooi en gelijkmatig om er te wandelen wanneer het water zich terugtrekt en het was een genot, zowel ’s avonds als ’s morgens, om ver van de wegen te zijn, om de vogeltjes te horen zingen die stoeiden in deze struiken en heggen.” Karel inspecteerde met zijn gevolg ten minste één keer de vloot, vooral hun hutten in het achterkasteel van het schip werden beoordeeld. De kapiteins ontvingen de bezoekers met groot eerbetoon. Er werd een banket aangericht met wijn en een overdaad aan kostbare zuidvruchten. Het was mooi weer en op de terugweg naar Middelburg werd al spelevarend een wedstrijdje hardroeien gehouden.

Vertrek

Hoewel het begin september was en het vaarseizoen eigenlijk al voorbij, kon men dankzij een plotseling opstekende wind alsnog uitvaren. Met karren moest hals over kop de gigantische bagage, inclusief kostbare wandtapijten, naar Vlissingen worden vervoerd.

Onder de klanken van trompetten, trommels, fluiten en jachthoorns verliet de vloot de rede van Arnemuiden, “Ermue” staat er in de Franse tekst. Elk schip had zesentwintig tot dertig roeiers. Toen de boot van Karel een schip passeerde, werd er met een kanonschot gegroet. Tal van lieden stonden aan de wal te genieten. De schepen waren onder toezicht van de heer van Veere gecharterd. Als machtigste edele van Zeeland beschikte hij over alle faciliteiten die voor het uitrusten van een grote vloot nodig waren. Kosten noch moeite werden gespaard. De reis kostte fl. 108.400. De totale duur van de heen- en terugreis inclusief het voor anker liggen in Spanje bedroeg vijfenzeventig dagen, zodat de gemiddelde kosten per dag fl. 1.445 bedroegen. Ter vergelijking: het maandloon van een matroos bedroeg destijds fl. 3,60. Brugge en de Walcherse havens voerden een intensieve handel met Spanje. In Brugge waren twee Spaanse handelshuizen gevestigd, onder andere de ‘natie van Biskaje’ en de Biskajers hadden in Middelburg een eigen kapel. De vloot bestond dan ook voor een deel uit Spaanse schepen. Verder waren er Zeeuwse schepen gehuurd, weigeren was niet mogelijk. Enkele schepen uit Zierikzee worden met hun kapiteins met name genoemd, deze laatsten dienden ook als loods. De Spaanse schepen waren van het type karveel of kraak. Juist in die tijd werd in Zierikzee trouwens het eerste Zeeuwse karveel gebouwd. Tijdens de overtocht zou het admiraalsschip vooropgaan, gevolgd door dat van de vorst. Daarachter in V-formatie de grotere schepen, aan de flanken van het konvooi begeleid door kleinere, wendbare boten. De vloot was verdeeld in drie eskaders: een Spaans, een Hollands en een Zeeuws. Karels schip – den Engel – was eerder eigendom van de koning van Denemarken, Christiaan II, die met Karels jongere zus Isabella was getrouwd. In de Cronijcke van Zeeland van Van Reygersberch (1551) staat dat dit schip in 1514 voor het eerst in Veere ankerde en toen opzien baarde: “Int selve iaer inden Meye quam ter Veere een vervaerlic groot schip genaemt den Engel, dat dies ghelijcke van grootheyt daer te voren noyt in zeeland gheweest en hadde.” In een latere uitgave van deze kroniek is eraan toegevoegd dat Karel dit schip had gekregen: door een clausule in het huwelijkscontract van zijn zus over wederzijdse militaire bijstand, kwam het in zijn handen. Den Engel was voor die tijd enorm groot – naar schatting 1500 ton – en was in 1510 afgebouwd. Het schip was bewapend met honderd kanonnen en leek op een drijvend fort. Het was een kleine 50 meter lang, 12 meter breed en had een diepgang van 5 tot 6 meter. De hoofdmast was ongeveer 45 meter hoog. Voor de reis met Karel waren alle zeilen beschilderd met religieuze afbeeldingen en heraldische emblemen. Ook zijn lijfspreuk Plus Ultra (Steeds Verder), de pilaren van Hercules en de tekens van het Gulden Vlies waren op het grootzeil te zien. De Deense Wikipedia vermeldt dat het schip werd bemand door zes- à zevenhonderd man. Het totaal aantal personen op de vloot – bemanning, personeel en passagiers – wordt geschat op tussen de vijf- en zevenduizend.

Tijdens de reis communiceerde de vlootcommandant overdag met rooksignalen, ’s nachts met een vuurtje, met alle risico’s van dien.

Onderweg vloog een van de schepen, geladen met de paarden en het hooi, in brand en zonk. Daardoor kwamen Karel en zijn gevolg in Spanje aan zonder hun paarden, zodat ze ossenkarren, muilezels en paarden van de plaatselijke bevolking moesten gebruiken.

De aankomst aan de Noord-Spaanse kust was niet eenvoudig. Vital vertelt over een storm waardoor de schepen uit de koers raakten. Ze wisten hun positie niet meer en waren gedwongen om op 19 september 1517 voor anker te gaan in de baai van Tazones. Ongeveer tweehonderd mensen gingen met Karel en zijn zus aan land. Ze trokken naar Villaviciosa, waar ze vijf dagen verbleven voordat ze verder reisden om te doen waarvoor ze gekomen waren.

 De laatste reis (1556) Karel V, inmiddels ruim veertig jaar heerser over een wereldrijk en aan het eind van zijn Latijn, keek in het begin van de jaren vijftig van de zestiende eeuw uit naar een geschikt moment om zijn taken over te dragen aan zijn zoon Filips II (1527-1598). De keizer was moe en versleten, hij leed aan jicht, kon de zegels van een brief niet meer verbreken. Paardrijden zat er niet meer in, van het Brusselse paleis reed hij door de tuin op een muilezel naar zijn woning. Toen in april 1555 in Tordesillas zijn 75-jarige moeder overleed, hoefde hij het koningschap niet meer te delen en kon hij ook rechtmatig afstand doen van de Spaanse kroon. In zijn in het groen verscholen woning wachtte de oude keizer in de late zomer van 1555 op de terugkeer van zijn zoon uit Engeland. Op 25 oktober kon hij in de grote zaal van het paleis – steunend op een stok, de andere hand op de schouder van Willem van Oranje – eindelijk de Nederlanden aan Filips overdragen. Enkele dagen eerder had hij plechtig afscheid genomen als hoofd van de ridders van het Gulden Vlies en in kleine kring afstand gedaan van zijn Spaanse bezittingen en van die in de Nieuwe Wereld. Daarna wilde de bejaarde vorst zich uit het gewoel terugtrekken. Die winter werd in Zeeland de vloot samengesteld om de afgeleefde heerser naar Noord-Spanje te brengen. Het duurde tot de zomer voordat het zo ver was. De schepen waren voor ruim zeven maanden gehuurd. Pas op 8 augustus 1556 vertrok Karel voorgoed uit Brussel, vergezeld van zijn zusters Eleonore, die inmiddels weduwe was van de koning van Frankrijk, en Maria van Hongarije, die de Nederlanden als landvoogdes had bestuurd tijdens Karels afwezigheid. Filips begeleidde zijn vader en tantes tot Gent, waar het gezelschap op de 11e arriveerde en tot 28 augustus verbleef. Een hofhouding van honderdvijftig personen vergezelde Karel. Officieel nam de keizer zijn intrek in het Hof ten Walle (het latere Prinsenhof), maar in feite logeerden de vorstelijke personen in het Hof van Wakken, de luxueuze woning van de graaf van Egmont, en in de aangrenzende huizen aan de Korenlei. Die waren voor dit doel onderling verbonden. Er waren enorme verbouwingen gerealiseerd voor het illustere gezelschap. Tijdens het verblijf in Gent waren er grote feesten. Zo werden er steekspelen op het water georganiseerd. In een van de verslagen van deze gebeurtenissen staat een tekening van de draagstoel waarmee de krakkemikkige heer der Nederlanden werd vervoerd. Daarin werd hij van Brussel naar Gent gebracht. In tegenstelling tot wat hier en daar op websites wordt vermeld, is de oude Karel met zijn zussen niet over Brugge of Sluis gereisd, maar hebben de koninklijke schuiten in Gent de nieuwe Sassevaart genomen. In mei 1547 had de keizer het verzoek van de stad Gent om de Schipgracht te verbeteren en deze door te trekken tot de Graaf Jansdijk ingewilligd. Daar werd omstreeks 1551 in de dijk een sluis gebouwd, waarbij Sas van Gent zou ontstaan. In 1556 kon de afgematte vorst, met zijn draagstoel op een schuit, naar de Braakman worden geroeid om over de Honte overgezet te worden. Van 6 tot 14 september 1556 waren de hoge gasten gelogeerd op het kasteel van Souburg. Tussen Arnemuiden en Vlissingen lag een vloot van meer dan vijftig schepen te wachten. Het Nederlandse eskader bestond uit negentien schepen, acht waren eigendom van de keizer, de andere waren gehuurd. Voor Karel lag een schip uit Biskaje klaar, de El Espirito Santo, groot 565 ton. Dat schip was in 1554 door Filips II gebruikt om van Spanje naar Engeland te varen om daar met Maria I van Engeland (Mary Tudor, Bloody Mary) te trouwen en voor nageslacht te zorgen – een vruchteloze onderneming. Het schip was uitzonderlijk rijk uitgerust, compleet met een Turks bad. Voor de keizer was er een speciale hut van bijna 17 vierkante meter. Twintig hovelingen en zijn lijfarts, elk met een eigen hut, zouden hem vergezellen. Maria en Eleonora zouden aan boord gaan van de Halcón, een Spaans schip van 300 ton, elk met eigen accommodatie. Op het achterdek was een rood zonnescherm aangebracht. Met een vergulde lantaarn gaf de commandant ’s nachts seinen. In afwachting van een gunstige wind nam de uitgebluste vorst zijn intrek op het kasteel van West-Souburg. Net als veertig jaar eerder maakte hij nog een tocht over Walcheren, deze keer niet te paard, maar in een rijtuig. Toen de afvaart naderde, werd de oude heer in de haven van Vlissingen, die ondertussen versterkt was met het Keizersbolwerk, onder beide armen ondersteund aan boord van het vlaggenschip gehesen. Wie het gezien heeft, getuigde: “Nooit zag je een vorst met zo’n bleek gezicht, zo dun en verzwakt, met zulke vergroeide handen, met zo'n zwakke en gebroken stem: het leek alsof alleen zijn geest nog intact was.” De vloot van Karel, Maria en Eleonora had op 15 september 1556 juist de haven van Vlissingen verlaten toen de zuidwestenwind de schepen in de richting van Rammekens dreef. Ze moesten terugkeren. Filips maakte van het uitstel gebruik om zijn vader en zijn tantes te bezoeken. Op de 17e zat de wind eindelijk in de goede hoek. Elf dagen later, op 28 september, waren ze in de haven van Laredo, niet ver van Santander. Daar was niets gedaan om de aankomst aangenaam te maken en het duurde dagen voordat de reis voortgezet kon worden over slechte, bergachtige wegen. Het vervolg van de reis van de oude Karel in zijn draagstoel, slechts vergezeld door het hoofd van de huishouding, een magistraat en vijf lijfwachten, ging over Burgos naar Valladolid waar hij op 21 oktober aankwam en een tijd verbleef. De speciaal voor hem gebouwde villa bij het klooster San Jerónimo de Yuste in het schitterende landschap van de uitlopers van het Gredosgebergte was nog niet klaar. Daarom werd de man die van staatszaken niets meer wilde weten, naar het kasteel van de graven van Oropesa gebracht. Over de zeer slechte paden van de Sierra de Gredos konden de muilezels de keizerlijke draagstoel niet zonder risico vervoeren, daarom droegen lokale bewoners hem op hun schouders. In februari 1557 kon hij in zijn draagkoets de veertien kilometer van Oropesa naar het klooster Yuste afleggen, vergezeld van eenenvijftig bedienden en acht muilezels. In de kloosterkapel woonde hij eerst een mis bij, daarna had hij een ontmoeting met de monniken. Vervolgens nam hij zijn intrek in zijn vertrekken aan de zonzijde van het klooster. Negentien maanden later overleed hij.

Ten slotte Toen wij jaren geleden voor de eerste keer in Yuste het klooster, de kapel en Karels woning bezochten, logeerden we ’s avonds in de parador van Jarandilla de la Vera, het staatshotel in het kasteel hoog boven het stadje. Het was een warme nacht en ik moest aan de oude keizer denken, nog onbekend met het feit dat hij enkele maanden in hetzelfde kasteel had gewoond waar ik de slaap niet kon vatten. Zou hij toen ook de talloze ooievaars hebben horen klepperen?

Bronnen

Roel Van Acker, Beeldvorming rond keizer Karel tussen de XVIe en XIXe eeuw in verhalende bronnen van de Gentse Universiteitsbibliotheek. Licentiaatsverhandeling Universiteit Gent, 2006-2007. W. Blockmans, Karel V. Keizer van een wereldrijk, 1500-1558, Utrecht 2012. Peter Blom e.a., Borsele Bourgondië Oranje. Heren en markiezen van Veere en Vlissingen 1400-1700, Hilversum 2009. Ghislaine De Boom, De reizen van Karel V, Haarlem 1960. Karl Brandi, Keizer Karel V. Vorming en lot van een persoonlijkheid en van een wereldrijk, Amsterdam 1942. J.P. van den Broecke, Middeleeuwse kastelen in Zeeland, Delft 1978. Raymond Fagel, De Hispano-Vlaamse wereld. De contacten tussen Spanjaarden en Nederlanders 1496-1555, Brussel/Nijmegen 1996. Raymond Fagel, Het Bourgondische hof van Karel V als koning van Spanje. De hofstaat van 21 juni 1517, in: Bulletin de la Commission Royale d'Histoire – Handelingen van de Koninklijke Commissie voor Geschiedenis, deel 180 (2014), pp. 69-137. L.P. Gachard (red.), Collection des voyages des souverains des Pays-Bas, deel II: Itinéraire de Charles-Quint de 1506 a 1531. Journal des voyages de Charles-Quint, de 1514 a 1551, par Jean de Vandenesse, Brussel 1874. L.P. Gachard (red.), Collection des voyages des souverains des Pays-Bas, deel III: Premier voyage de Charles-Quint en Espagne, de 1517 à 1518 par Laurent Vital, Brussel 1881. J. van Kuyk, Vorstelijke reizen in ouden tijd, in: Historische opstellen aangeboden aan J. Huizinga op 7 december 1942 door het Historisch Gezelschap te ’s-Gravenhage, Haarlem 1948, pp. 152-177. Jan J.B. Kuipers, Het kasteel van Souburg en zijn bewoners, in: Inge Schoups, Arnold Wiggers, J.B. Kuipers, Philips van Marnix van Sint Aldegonde, Antwerpen 1998, pp. 69-79; idem: Het kasteel van Souburg nader bekeken, pp. 81-96. Daniel Lievois, Het Hof ten Walle in Gent ten tijde van Keizer Karel V, in: Handelingen der Maatschappij voor Geschiedenis en Oudheidkunde, nr. 54, Gent 2000, pp. 135-191. Geoffrey Parker, Emperor. A New Life of Charles V, New Haven 2019 (Nederlandse vertaling: Keizer Karel V, landsheer van de Nederlanden, Habsburgs wereldheerser, Utrecht 2020). Louis Sicking, Neptune and the Netherlands. State, economy, and war at sea in the Renaissance, Leiden 2004. Louis Sicking, Raymond Fagel, In het kielzog van Columbus. De heer van Veere en de Nieuwe Wereld, 1517-1527, in: Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden, dl. 114, nr. 3 (1999), pp. 313-327. André Vandewalle, De handel tussen Vlaanderen en Spanje in de late middeleeuwen, in: Vlaanderen. Kunsttijdschrift, jrg. 55 (2006), pp. 200-204. A. Viaene, Het natiehuis van Biscaaie te Brugge, in: Biekorf, jrg. 39 (1933) nr. 1, pp. 1-8.

Lo van Driel

Karel zuidwaarts